Xırdaləçək (lat. Capsella bursa-pastoris) – kələmkimilər fəsiləsinə aid, geniş yayılmış bir illik ot bitkisidir. "Xırdaləçək" adı, bitkinin kiçik ölçülü, çoban çantasına bənzəyən toxum qablarını əks etdirir. Bu kiçik, üçbucaq formalı qablar yetişdikdə açılır və çoxlu miqdarda kiçik toxumlar səpələnərək yayılmasına səbəb olur.
Xırdaləçək, rütubətli və kölgəli ərazilərdə, xüsusilə də zibilxanalar, çəpər kənarları, yol kənarları və becərilməmiş torpaqlarda asandır. Torpaq növünə qarşı olduqca tolerantdır və müxtəlif şəraitlərdə yaxşı inkişaf edir. Güclü bir kök sisteminə malik olması onu hətta quru dövrlərdə belə sağ qalmağa imkan verir.
Bitkinin gövdəsi və yarpaqları müəyyən miqdarda aşı maddəsi (əsasən, tiamin) ehtiva edir. Bu səbəbdən, tarixən xalq təbabətində müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunmuşdur. Lakin, xırdaləçəyin tərkibindəki maddələrin tibbi təsirləri haqqında elmi araşdırmalar hələ də davam edir və öz-özünü müalicə etmək təhlükəli ola bilər.
Xırdaləçək, bioloji müxtəlifliyin tərkib hissəsi olaraq ətraf mühitin vacib bir elementidir. Həmçinin, bəzi heyvanlar üçün qida mənbəyi kimi xidmət edir. Onun sürətli yayılma qabiliyyəti onu həm faydalı, həm də bəzən zərərli bir bitki halına gətirir. Məsələn, əkin sahələrində alaq otları kimi qəbul edilə bilər.
Ümumiyyətlə, xırdaləçək, həyat dövrəsi qısa olan, lakin adaptasiya qabiliyyəti yüksək olan maraqlı bir bitkidir. Onun geniş yayılması və torpaq tolerantlığı onu ekoloji baxımdan davamlı bir növ edir. Daha dərin tədqiqatlar bu bitkinin insan sağlamlığı və ətraf mühit üçün potensial faydalarını daha yaxşı başa düşməyə kömək edə bilər.