Xatırlatmaq (f.) – Bir şeyin, hadisənin və ya şəxsin yadına salmaq, yada salmaq, təzədən diqqətini cəlb etmək, əvvəlki təəssüratı yenidən canlandırmaq deməkdir. Bu, sadəcə bir şeyi yada salmaqdan daha çox, o şeylə bağlı hissləri, anıları və ya assosiasiyaları da yenidən yaşatmağı nəzərdə tutur. Xatırlatmaq həm passiv, həm də aktiv bir proses ola bilər. Passiv halda, bir şey öz-özünə, avtomatik olaraq başqa bir şeyi yada sala bilər (məsələn, bir ətir uşaqlıq illərini xatırlada bilər). Aktiv halda isə kimsə bilərəkdən başqasının yadına bir şeyi salır.
Misal olaraq, “Bu xoş ətir nədənsə Mehribana nənəsini xatırlatdı” cümləsində ətir, Mehribanın yaddaşında nənəsi ilə bağlı anıları, hissləri və təəssüratları canlandırmışdır. Ətir özü-özlüyündə nənəni təmsil etmir, ancaq onunla bağlı assosiasiyanı yaradaraq yaddaşda olanı aktivləşdirir. Bu, xatırlatmanın passiv formasıdır.
Digər tərəfdən, “Bəs nədəndir səni mənə xatırladır; Susuz yanan hər çöl, hər düz?” misalında isə şair, çöl və düzün sənin xarakterinə, görünüşünə və ya davranışına bənzərliyini ifadə edərək, birbaşa oxucunun diqqətini yönəldir. Bu, xatırlatmanın aktiv formasıdır: şair bilərəkdən oxucuda müəyyən bir assosiasiyanı yaratmağa çalışır.
Beləliklə, xatırlatmaq sözü, sadə yada salmaqdan daha çox, mürəkkəb psixoloji və emosional prosesi əks etdirir. O, yaddaş, assosiasiya və hisslərin qarşılıqlı təsirini göstərir. Həm də ədəbi əsərlərdə oxucuda müəyyən təəssüratlar yaratmaq, obrazların və hadisələrin daha aydın şəkildə qavranılmasını təmin etmək üçün effektiv vasitə kimi istifadə olunur.