Gümrah (fars. kökünə malikdir) sözü, Azərbaycan dilinin izahlı lüğətlərində əsasən "yolunu azmış, doğru yoldan sapmış" kimi təqdim olunur. Lakin bu tərif, sözün tarixi kontekstini və istifadəsinin incəliklərini tam əks etdirmir. Əslində, "gümrah" sözü daha çox mürəkkəb və çoxmənalı bir termindir.
Köhnə Azərbaycan ədəbiyyatında, xüsusilə də şeirlərdə "gümrah" sözü sadəcə "yolunu azmış" mənasında deyil, daha çox "azğın", "fitnəkar", "iğtişaş salan", "qanunsuzluq edən" kimi mənalarda işlədilib. Bu mənada, "gümrah" sözü, əxlaqi tərəfdən qəbuledilməz hərəkətlər edən, cəmiyyətə qarşı olan, üsyankar bir qrup və ya şəxsi təsvir edir.
Sözün etimologiyasına nəzər salsaq, fars dilindəki kökünün müxtəlif mənaları olduğunu görərik. Bu köklər, "sapmaq", "ayrılmaq", "uzaqlaşmaq" kimi mənaları əhatə edir. Lakin, Azərbaycan dilinə keçdikdə, bu mənalar bədii təsvir vasitəsi kimi, daha çox mənfi konnotasiya qazanmışdır. Yəni, sadəcə bir yoldan sapmaq deyil, daha çox qəbul edilmiş norma və qaydalardan, əxlaq prinsiplərindən uzaqlaşmaq, üsyankarlıq mənasını da özündə birləşdirir.
Misal olaraq, verilən şeir parçasında ("Düşərək çöllərə, Allaha pənah; Biz də qaçaqlartək olarıq gümrah!") "gümrah" sözü, qaçaqların həm yolunu azmış, həm də üsyankar, qanunsuz hərəkətlər edən təbiətini ifadə edir. Bu kontekstdə, sözün mənfi bir anlamı daha önə çıxır.
Beləliklə, "gümrah" sözünün mənası, yalnız "yolunu azmış" kimi sadə bir tərifə sığışmır. Onun tarixi konteksti, ədəbi istifadəsi və etimologiyası nəzərə alınaraq, daha dəqiq tərif "əxlaq və qanunlardan kənara çıxmış, üsyankar, azğın, iğtişaş salan" kimi verilə bilər.