Fonoqraf [yun. phone – səs və grapho – yazıram] sözü etimoloji olaraq "səs yazan" mənasını verir. Bu, səsi mexaniki üsulla yazmağa və sonradan yenidən səsləndirməyə imkan verən bir cihazın adıdır. Sadəcə səsyazan deyə tərif etmək, fonoqrafın zəngin tarixini və əhəmiyyətini tam əks etdirmir.
Fonoqraf, 19-cu əsrin sonlarında Tomas Edison tərəfindən ixtira edilmiş və səs texnologiyasında inqilab yaratmış bir cihaz idi. O dövrə qədər səsləri qeyd etməyin mümkünlüyü elmi fantastika kimi görünürdü. Fonoqrafın ixtirası insan səsinin və digər səslərin əbədiləşdirilməsinə yol açdı, bu isə musiqi, teatr və digər sahələrdə əsaslı dəyişikliklərə gətirib çıxardı.
Əvvəlki səs yazma metodlarından fərqli olaraq, fonoqraf silindrik və ya disklərdə səsi mexaniki olaraq qeyd edirdi. İynənin səs dalğalarının təsiri ilə silindr və ya diskdə yaratdığı yivlər, səsin fiziki təsviri kimi çıxış edirdi. Bu qeydlər daha sonra eyni cihaz vasitəsi ilə yenidən səsləndirilə bilirdi. Bu proses, səsin analoq formada saxlanılmasına əsaslanırdı.
Fonoqraf, sonradan inkişaf edərək qrammofon və patefona çevrilmişdir. Qrammofon daha əlverişli və keyfiyyətli səs çalğısı təmin edən düz diskdən istifadə edirdi. Patefon isə, qrammofona nisbətən daha yüksək səs keyfiyyəti təklif edirdi. Beləliklə, fonoqraf bu cihazların əsasını qoyan, səs texnologiyasının inkişafında mühüm rol oynamış əsas ixtiradır.
Fonoqrafın icadı, sadəcə texnoloji bir irəliləyiş deyil, eyni zamanda mədəni və sosial bir hadisə idi. O, musiqiyə, danışan kitablara və səs yazılarının kütləvi istehsalına imkan yaratdı. Fonoqraf, səsin əbədiləşdirilməsi tarixində bir dönəm işarəsidir və müasir səs texnologiyalarının inkişafına əsas qoymuşdur.