Dolayı sözü, əsasən "dolama" felinin məsdər formasından törəmiş bir söz olub, bir neçə mənaya malikdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətlərində əsasən "dolama"nın ikinci mənası ilə əlaqələndirilir. Bu mənada dolayılığı iki əsas istiqamətdə anlamaq olar:
Birincisi, fiziki mənada dolayılıq, əyri-üyrü, düz bir xətt üzrə getməyən, ətraflı yollardan keçən bir hərəkəti bildirir. Məsələn, "dağa dolayılı yoldan qalxdıq" cümləsində dolayılı sözü, düz yox, əyri-üyrü, daha uzun bir yol seçilməsini ifadə edir. Bu mənada dolayılıq, bir növ ətrafı gəzmək, əsas hədəfə birbaşa yox, ətraflı yollarla çatmaq deməkdir.
İkincisi, və daha maraqlısı, dolayılıq məcazi mənada işlənə bilər. Bu mənada, dolayılıq açıq, birbaşa deyilməyən, gizli, işarəli, dolaylı yolla ifadə olunan bir şeyi, bir fikri və ya bir həqiqəti ifadə edir. Mətndə verilən misal ("Amma bununla bərabər, bilmirəm, niyə dolayısıdan dönəndə ürəyim qırtıldadı") bu məcazi mənaya aiddir. Şəxs birbaşa bir şeylə qarşılaşmır, əksinə, həmin şeyə dolayısı ilə, yəni ətraflı yollardan, başqa hadisələr vasitəsi ilə rast gəlir və bu, onun emosional vəziyyətinə təsir edir. "Dolayısıdan dönəndə" ifadəsi əslində həmin "dolayı" yolun, gizli həqiqətin, və ya təhlükənin qarşısına çıxmaq mənasını verir. Bu mənada, dolayılıq, bir şeyin gizlədilməsi, ya da açıq şəkildə ifadə olunmaması ilə bağlıdır.
Yekun olaraq, "dolayı" sözü, həm fiziki, həm də məcazi mənalarda işlənən və çoxşaxəli bir mənaya sahib maraqlı bir leksik vahiddir.