Dilxəstə (fars. dilxəstə) sifəti, əsasən klassik ədəbiyyatda işlənən bir sözdür. Müasir Azərbaycan dilində daha az rast gəlinir, lakin mənası zənginliyi və ifadə gücü ilə diqqəti cəlb edir. Sadəcə "qəmli" və ya "kədərli" olmaqdan xeyli çox məna ehtiva edir.
Dilxəstə, həqiqətən də, qəlbi qırıq, ürəyi incimiş, kədər bürümüş bir insan deməkdir. Ancaq bu kədər, adi bir kədər deyil; dərin, sarsıdıcı, ruhu əzən bir kədərdir. Bu, həm də sevgi qəmlidir, məhəbbət əzabından doğan bir haldır. Sözün etimologiyası da bu mənanı təsdiq edir: "dil" sözü burada "ürək" mənasında işlənir, "xəstə" isə "xəstəlik, əziyyət çəkən" deməkdir. Yəni dilxəstə, ürəyi xəstə olan, sevgi əzabı çəkən deməkdir.
Misal olaraq verilən şeir parçasında da bu məna aydın görünür: "Ey səba, mən aşiqi-dilxəstədən ol yarə var; Bülbüli-zarın dilindən gülşənü gülzarə var". Bu misrada dilxəstə, sevgi pərişanlığı yaşayan, sevgilisindən ayrı düşmüş, və bu ayrılıqdan əziyyət çəkən bir aşiq kimi təsvir olunur. Onun kədəri, bülbülün gülzar üçün darıxması kimi təbiət hadisəsi ilə müqayisə olunur, bu da kədərin dərinliyini və həqiqiliyini vurğulayır.
Beləliklə, dilxəstə sözü, sadəcə bir emosional vəziyyəti deyil, dərin psixoloji vəziyyəti, sevgi pərişanlığının yaradıb ruhda yaratdığı həsrəti, əzabı və qəmi ifadə edir. Bu sözün istifadəsi əsərlərə incə bir lirizm və duyğusal dərinlik əlavə edir.