Dərvaza sözü Azərbaycan dilində geniş yayılmış bir termin olub, əsasən giriş və çıxış üçün inşa edilmiş, hər hansı bir yerə aparan qapı mənasını verir. Sadəcə "qapı" sözünün sinonimi deyil, daha çox, möhkəm, bəzən böyük və əzəmətli, hətta qala və ya saray kimi binaların girişini müəyyənləşdirən qapı anlamını da özündə əks etdirir. Sözün kökü fars dilinə gedib çıxır və orada da oxşar mənaya malikdir.
Dərvazanın formasına, ölçüsünə və yerləşdiyi mühitə görə bir çox alt mənaları da mövcuddur. Məsələn, ev dərvazası, bağ dərvazası, şəhər dərvazası kimi. Şəhər dərvazası anlayışı, tarixi şəhərlərin müdafiə sisteminin mühüm bir tərkib hissəsini təmsil edir. Belə dərvazalarda, adətən, mühafizəçilər dayanır, və ya güclü qapılarla təmin edilirdi.
S.S. Axundovun "Palanlı ata minmiş bir qocanı dərvazamızın ağzında durmuş gördüm" misalında istifadə olunan "dərvaza" sözü, bir evin giriş qapısını ifadə edir. Lakin bu sadə ifadənin arxasında, əsərin atmosferini, qoca kişinin gəlişinin önəmliliyini və ev sahibinin gözləntilərini ifadə edən daha dərin bir məna yatır. Belə ki, "dərvaza" sözü sadəcə bir giriş deyil, həm də hadisələrin baş verdiyi məkanın, ev mühitinin simvoluna çevrilir.
Qısacası, "dərvaza" sözü sadə bir qapıdan daha çox məna daşıyır. O, tarixi, memarlıq, sosial və hətta ədəbi kontekstlərlə bağlı olaraq müxtəlif mənalar kəsb edə bilər.