Çeka (baş hərflərlə): Rus dilindəki "Чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией, саботажем и спекуляцией" (Çrezvyçaynaya komissiya po borьbe s kontrrevolüsiyey, sabotajem i spekulatsiyey) ifadəsinin qısaltmasıdır. Azərbaycan dilinə "Fövqəladə Komissiya" kimi tərcümə oluna bilər. Bu ifadə isə "Əks-inqilab, sabotaj və spekulyasiya ilə mübarizə üzrə fövqəladə komissiya" mənasını verir.
Sovet hakimiyyətinin ilk illərində, xüsusilə Rusiya vətəndaş müharibəsi dövründə yaranmış Çeka, bolşevik rejimi tərəfindən qurulmuş gizli polis və təhlükəsizlik qurumu idi. Onun əsas vəzifəsi bolşeviklərə qarşı olan hər hansı bir müxalifəti – əks-inqilabçıları, sabotajçıları və spekulyantları – bərk ələ keçirmək və repressiya etmək idi. Çeka, ədalətli məhkəmə prosesləri olmadan, şəxsi qərarlara əsasən, həbs etmək, sürgün etmək və edam etmək səlahiyyətinə malik idi.
Çekanın fəaliyyəti olduqca qanlı və amansız idi. Minlərlə insan qanunsuz həbslərə, işgəncələrə və edam edilmələrə məruz qalıb. Çeka, bolşevik rejiminin möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynamış, lakin eyni zamanda, şəfqətsizliyi və qanunsuzluğu ilə də tarixə düşmüşdür. Onun fəaliyyəti Sovet hakimiyyətinin repressiv xarakterinin bariz nümunəsi idi və sonradan SSRİ-də yaranan digər repressiv təşkilatların, məsələn, NKVD-nin əsasını qoymuşdur.
Çeka adı, özündə qorxu və terroru birləşdirən bir simvol halına gəlmiş, Sovet dövrünün ən qaranlıq səhifələrindən birini təcəssüm etdirmişdir. Bu gün Çeka haqqında danışarkən, yalnız tarixi faktları deyil, həm də onun yaratdığı qorxu və iz buraxmış insan faciələrini xatırlamaq vacibdir.