Birləpəli (lat. Monocotyledoneae) termini botanikada toxumunun yalnız bir əsas ləpəsi olan bitkilər üçün istifadə olunur. Ləpə, toxumun içindəki, cücərti qidalandıran əsas hissədir. İkiləpəlilərdən fərqli olaraq, birləpəlilərdə bu qida ehtiyatı tək bir ləpədə cəmləşmişdir. Bu xüsusiyyət, birləpəlilərin morfologiyasında və anatomiyasında bir sıra digər fərqləri də özündə əks etdirir.
Birləpəlilərə çox sayda tanış bitki daxildir. Buğda, arpa, düyü, qarğıdalı kimi əsas taxıl bitkiləri birləpəlidir. Bundan əlavə, banan, şamotu, soğan, sarmaşıq, lalə, nərgiz və orkide kimi bitkilər də bu qrupa aiddir. Hətta palmalar və bambuklar da birləpəli bitkilərdir.
Birləpəlilərin ikiləpəlilərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir:
- Tək ləpəli toxum: Ən əsas fərqləndirici cəhətdir.
- Paralel damarlı yarpaqlar: Yarpaq damarları yarpaq boyunca paralel olaraq uzanır.
- Səpələnmiş damarlı gövdə: Oduncaq və aşıq dəstələri gövdədə səpələnmiş şəkildə yerləşir (ikiləpəlilərdə halqavari).
- Üçlü çiçək hissələri: Çiçək hissələri (kasayarpaq, ləçək, erkəkciklər, dişicik) ümumiyyətlə üç və ya üçün qatları şəklində olur (məs. 3, 6 və ya 9).
- Nadir hallarda oduncaqlı gövdə: Birləpəlilərin əksəriyyəti ot bitkiləridir, oduncaqlı nümayəndələri nisbətən azdır.
Fındıq isə, mətninizdə səhv olaraq göstərildiyi kimi, birləpəli deyil, ikiləpəlidir. Birləpəli və ikiləpəli bitkilər arasında olan bu və digər morfoloji fərqlər, onların sistematik təsnifatında əsas rol oynayır. Birləpəlilər bitki aləminin böyük və müxtəlif bir qrupunu təmsil edir və həyatımızda əhəmiyyətli rol oynayırlar.