Bilaixtiyar sözü, "ixtiyar" sözünün "bi-" (mənası "yox", "olmadan") ədatı ilə birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Lüğətlərdə əsasən "ixtiyarı olmadan", "özündən asılı olmayaraq", "iradəsindən kənar" kimi tərcümə olunsa da, mənası daha geniş və çoxcəhətlidir. Sadəcə fiziki bir hərəkəti deyil, həm də emosional və ya zehni bir vəziyyəti ifadə edə bilir.
Məsələn, "bilaixtiyar əlləri titrədi" cümləsində fiziki bir hərəkət (əllərin titrəməsi) ifadə olunur ki, bu titrəmə şəxsin öz iradəsi ilə deyil, qorxu, həyəcan və ya başqa bir səbəbdən yaranır. "Bilaixtiyar gülümsədi" cümləsində isə emosional bir vəziyyət (gülümsəmə) təsvir olunur, burada gülümsəmə şəxsin şüurlu qərarı deyil, məsələn, xoş bir xəbər eşitməsinin nəticəsidir.
Beləliklə, "bilaixtiyar" sözü, hər hansı bir hərəkətin və ya vəziyyətin şəxsin öz iradəsi və nəzarəti xaricində baş verməsini bildirir. Bu, istər fiziki, istərsə də emosional və ya zehni bir hal ola bilər. Sözün mənası kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilsə də, əsas məğzı hər zaman "özündən asılı olmayaraq" fikrini ehtiva edir. Ədəbi əsərlərdə bu söz, qəhrəmanın daxili vəziyyətini, emosional təcrübələrini daha canlı və təsirli şəkildə ifadə etmək üçün tez-tez istifadə olunur.
Verilən nümunədəki "Mahmud bilaixtiyar sobanın qabağında çömbəldi" cümləsində Mahmudun sobanın qabağında çömbəlməsi onun öz iradəsi ilə deyil, məsələn, soyuqdan, yorğunluqdan və ya başqa bir səbəbdən asılı olaraq baş vermişdir. "Kürd bilaixtiyar onun..." cümləsinin davamını bilməsək də, kürdün reaksiyasının öz istəyi ilə deyil, Səttarın sözlərinin təsiri altında baş verdiyi aydın olur.